Modern Bir Dengbêjin Kamerasından Evdalê Zeynikê ve Hayatı

0
24
REKLAM    

Genç sinemacı Bülent Gündüz‘ün ünlü Kürt ozanı (dengbêj) Evdalê Zeynikê‘nin hayat üyküsünü konu alan belgesel filmi, genis çerçeve’den bakıldığında dengbêjliğe özgü öğretici bir anlatım türü ile dikkat çekiyor. Senaryosunun arka planını oluşturan arastırmacı-yazar Ahmet Aras‘ın aynı adlı eseri olsada, Gündüz belgeselde Erzurum-Ağrı yöresinin sözlü tarihinden ve bir çok dengbêjin sesinden yararlanmış.

Evdalê Zeynikê

Evdalê Zeynikê’nin yaşamıyla ilgili öteden beri çeşitli rivayetler ve söylemler ileri sürülmüştür. Belgeselin Evdalı 1800’lerin başında Tutak’in Bulutpınar köyünde dünyaya gelir. Henüz daha çocuk iken babasını kayıp eder ve adı annesinden esinlerek Evdalê Zeynikê [Zeynep’in oğlu Abdal] olur. Efsaneye göre Evdal 113 yıllık bir ömür sürmüştür. Ancak sıradan hayatı otuz yaşında gördügü bir rüya ile değişir. Bu rüyadan sonra Evdal kendini dengbêjliğe ve onun icrasına adar. Öyleki başka dengbêjlerle divan kurabilmek için Iran’a kadar gider. 
Bunun akabinde, Evdal kısa sürede Serhed yöresinde nam salınca Eleşkirt beyi Sürmeli Memed Paşa onu yanına alır ve konağında divan sahibi yapar. Bu süre zarfında göze çarpan en önemli olaylardan biri Evdal’ın Ermeni dengbêj Gule ile tanışmasıdır. Bir diğeri ise Sürmeli Memed Pasaya Kozan beyinin isyanını bastırmak için Adanaya kadar eşlik etmesidir. Paşa maiyetiyle Dêrsim’den geçer ve Evdal bu yolculuktaki izlenimlerini dengbêjlik kılamlarının [türkü] hem icrasal hem de yapisal olarak altyapısını oluşturan ‘Dêrsim e xweş Dêrsim e’ (güzel Dersim) ve ‘Şerê Xozanê’ (Kozan savaşı) adlı iki eserde betimler. Sonrasında Evdal görme yeteneğinden olur ve geriye kalan hayatini övey oglu Temo’nun yaninda fakirlik içinde geçirir. 

 

Aktarılanı Aktarmak

Kültür terimini tanımlamanın en kısa yolu belkide her kültürün çegirdeğini oluşturan kavramsal soyutlamaları işaret etmek gerekir. Bu sayede referans sistemleri olarak oluşturulan praktik, sembolik, estetik vb. birçok gelenek ve bilgi’nin nesilden nesile aktarılması basitleştirilir. Özellikle sözlü geleneklerde bu basitleştirme varoluşsal bir durumu teskil eder. Kültürel hafiza’da canlı tutulan içerikler sürekli dönüşümlere durum-konum adaptasyonuna tabi tutalsalarda, şematik olarak özünü, orijinalitesini, koruduklarına inanılır. Yönetmen ve yapımcı Bülent Gündüz belgeselde Evdal figürünün sis perdesini aralamadan, ondan kültürel bellek’e geçmiş izlerin peşinden gitmiş. Tıpkı sözlü edebiyat’in diğer kodifikasyonlastirma kahramanları gibi o’da serüvine Heredot’un “relata refero“ (Latince: aktarılanı aktarıyorum) inanci ile başlamiş. Zira belgeselde aktarilan bilgiler Serhed’ta, Xerzan’da ve Karacadağ’da dengbêjlik geleneğinin on yillarca oluşum mitosunun ana hatlarini oluşturan, Mehmet Uzun’un “Kürt dengbêjlerinin piri“ dediği, Ferzê’nin, Reso’nun ve Şakiro’nun ‘şah’ları olarak kabul ettikleri, Evdalê Zeynikê’nin hikayesidir. Buna rağmen Gündüzün çizdiği tablodan dengbêj sanatının geçmişiyle ilgili birkaç ipucuya rastlamak mümkün. Gerek Evdal’in Şêx Silê ile atışmak için katettiği mesafe, gerek ise Gulê ile olan esrarengiz ilişkisi, aslında sadece efsaneler ve söylemlerle kaplı Evdala değil dengbêjliğe dair birer şifreler. Çünkü dengbêjliğin mistik piri Evdal’dan öncesi bilinmiyor ve ya büyük bir ihtimal ile yok. Dengbêjlik Serhed yöresinin çok kültürlü dokusundan doğan zengin müzik geleneklerinin birarada harmanlanmasıdır. Evdal’in Türk âşıklık geleneğinin vazgeçilmez motiflerinden turna’sıda ve sanatıyla özdeşlesen Temo’yuda bu perspektiften görmek mümkün. “Temo“ Türkçe’deki “Demir“ isminden türetilmiş olacak. 


Kürt sinemasının geleşimi bütün engelere ve kısıtlamalara ragmen nefes kesici bir tempo ile devam ediyor. Türkiye Kürdistanındaki genç sinemacıların son yıllarda edindiği tecrübe kulandıkları teknikler ve sinematoğrafik yöntemler bir arayişın belirgeleri. Gerek kısa metrajlı filmler ile gerek ise konvansiyonal olmayan belgesel yapıtlar ile, Kürdistanın adeta sinematoğrafik haritasını tasarlıyorlar. Caner Canerik ve Müjde Arslan bu “akımın“ öncüleri görünümünü veriyorlar. Canerik kamerası ile dağ tepe ova köy kasaba Dêrsimin resimini çekiyor. Evdalê Zeynikê’de ayni eğilimi görmek mümkün. B. Gündüz belgesel çekimlerinin büyük bölümünü gerçekleştirdiği Karayazı-Köprüköy ilçelerinin coğrafik yapısını çok güzel peyzaj ve manzara resimleriyle yansıtmış. Belgesel’de gösterilen yerler ve ya anılan yer adlarıyla yörenin virtüel haritası çizilirken, diğer yandan kültürel ufku’da sınanmış oluyor. Belgesel’de en sık kulanılan kavram olan “Serhed“ (Serhat), coğrafi bir tanımlamanın ötesinde, bölgenin tarihi ve kültürel kimliğinin suretidir. Evdal ve onun “şakırt“ları gibi Gündüz’de bu kültürü ve kimliği unutmaya karşı verilen mücadeleye kamerası ile büyük bir katkı sunmuş. Küreselleşen dünyanın ilk kurbanlarından yöresel rekler. Bunların yok olmasını önlemek için Gündüz’ün Evdal’ından öğreneceklerimiz var. 

Site Yazarımız: Rahmet Yelken

 

Künye


Evdalê Zeynikê, 2010, Türkiye, Fransa
Kürtce, 72 dk
Yönetmen: Bülent Gündüz
Senaryo: Bülent Gündüz
Müzik: Delîl Dîlaner
Türü: Belgesel
Dagitici Cinepotamya

Fragman


 

 

evdalazeynike 01

Film


 

 

Yapım Tarihi : 2010
Süresi: 01:12:00
Formatı : Belgesel, Renkli, Kürtçe, HD

Yönetmen – Bülent Gündüz
Senaryo – Bülent Gündüz
Görüntü Yönetmeni – Ercan Özkan
Ses – Fatih Aydogdu (İncus)
Oyuncular – Abdulgani Şahin, Halim Gündüz, Zahir Koçu, Haydar Gündüz
Yapım – Cinepotamya

Ünlü Kürt Dengbêji Evdalê Zeynikê, annesi tarafından fakirlik içinde büyütülür. Otuz yaşında gördüğü bir rüya hayatını tamamen değiştirir. Evdal dağa, taşa, zozanlara kılam okumaya başlar. Atıştığı her dengbêji yanık sesi ve şairane yorumuyla alt eder. Kısa bir zamanda Serhad’ın en ücra köşesinde namı duyulur. Kundakta bulduğu terk edilmiş bir çocuğa babalık yapar. Evlatlığı Temo 8 yaşlarına gelince Evdal kör olur ve hayata küser.Bu dönemde kanadı kırık bir turnaya da dost olan Evdalê Zeynikê, artık dengbejliğinin en verimli kılamlarını üretmeye başlar. Trajedisini ve aşkını lirik bir dille haykıran dengbêje, kanadı kırık turnası ve evlatlığı Temo birer sığınak olurlar.

Evdalê Zeynikê’ye Altın Portakal yasağı

Yönetmenliğini Bülent Gündüz’ün yaptığı ve dengbêjlerin şahı Evdalê Zeynikê’nin hayatını konu edinen belgesel, dünya çapında katıldığı hemen tüm festivallerden prestijli ödüllerle dönüyor. Ancak Türkiye’de, Altın Koza’dan sonra Altın Portakal da belgeseli programa bile almadı. Herhangi bir Türk filminin uluslararası platformlarda küçük bir ödül aldığında manşetlere taşındığını ancak kendi filmlerine uygulanan sansürün, Kürt halkının değer yargılarına olan tahammülsüzlükten kaynaklandığını belirten yönetmen Gündüz, durumu Türkiye sinema piyasasının vicdanına bıraktığını söyledi. Film daha önce katıldığı New York International Independet Film Festivali’nde ‘Jüri Özel Ödülü’ ile ‘En İyi İlk Film’ ödülleri, Sri Lanka’da en iyi yabancı belgesel film ödülü ve İrlanda Uluslararası Film Festivali’nde ise en iyi Uluslararası Belgesel ödülüne layık görülmüştü.

İSTANBUL ANF
gunlukgazetesi.net


Evdalê Zeynikê’ye Sri Lanka’dan ödül

18 ile 22 Haziran tarihleri arasında yapılan Sri Lanka Vesak Buddhiste Film Festivaline 13 farklı ülkeden birçok kategoride uzun metraj, kısa metraj, belgesel ve animasyon alanlarında filmler yarıştı. Yarışmada, Bülent Gündüz’ün yönetmenliğini yaptığı ‘Evdalê Zeynikê’ adlı belgesel, en iyi yabancı belgesel film ödülüne layık görüldü. Muson yağmurları yüzünden bir kere ertelenen festival Sri Lanka Parlamentosu’nda Cumhurbaşkanı Mahinda Rajapaksa’nın katılımıyla gerçekleşti.

Ödüller Cumhurbaşkanı tarafından dağıtılırken, töreninin ardından Sri Lanka Cumhurbaşkanı Mahinda Rajapaksa, Evdalê Zeynikê film ekibine bir yemek verdi. Sri Lanka Cumhurbaşkanı Mahinda Rajapaksa yemekte yaptığı konuşmada filmin vermek istediği barış mesajının kendisini çok etkilediğini söyledi. Festivalde ayrıca kısa film dalında ‘6 Dakikalık Seminer’ adlı filmiyle bir diğer Kürt yönetmen Awat Osman Ali de kısa metraj kategorisinde ödüle layık görüldü.

Sözlü edebiyatı ve özellikle Kürtlerde kaybolmaya yüz tutmuş dengbêjlik geleneğini Evdalê Zeynikê’nin yaşamından kesitler sunarak anlatan film, aynı zamanda tamamı Kürtçe çekilen canlandırmalı ilk Kürtçe belgesel film olma özelliğini de taşıyor. 15 kişilik bir ekiple Erzurum, Van, Doğubayazıt, Iğdır, Ağrı, Toprakkale, Tutak, Hamur, Hınıs, Tekman, Karayazı’da Evdalê Zeynikê’nin gezip dolaştığı yerlerde yapılan çekimler bir ay sürdü. 72 dakikalık belgesel filmde, özellikle kadın dengbêjleri ön planda tutulurken, belgesel teknik ve içeri olarak birçok yanıyla da dikkat çekiyor.

Anlamlı Ödül
Buddhist Film Festivali’nde ödül almanın çok anlamlı olduğunu belirten belgeselin yönetmeni Bülent Gündüz. ‘Hayatını insanlığa, kılamlara ve doğaya adayan Evdal’ı Buddhist Film Festivali’nde kültürlerarası diyalogun bir elçisi gibi temsil etmeye gidiyoruz. Filmin onbinlerce kilometre uzaklıktaki Sri Lanka’da ilgi görmesi, Evdalê Zeynikê’nin evrensel felsefesiyle birebir örtüşüyor. Biz Sri Lanka Cumhurbaşkanı’yla görüşürken Tamil gerillaları konusunda da bir mesaj verdik ve dünyadaki tüm sorunların barışçıl yollar ve diyalogla çözülmesi gerektiğini söyledik’ dedi.

Bülent Gündüz kimdir?
Bülent Gündüz 1976 yılında Erzurum’un Karayazı İlçesi’nde doğdu. 1998 yılında Sütçü İmam Üniversitesi Gazetecilik Bölümü’nü bitiren Gündüz, 2007 yılında Radyo 16 ve Turvak Sinema Okulu’nda profesyonel gazetecilik yaptı. 2007 yılında yazdığı ‘Generallerin Mikrofonlu Erleri’ ve ‘Kürtler’ adlı kitapları Aram Yayınları’ndan çıktı. ‘Evdalê Zeynikê’ Gündüz’ün ilk belgesel film çalışması.

Oktay CANDEMİR
VAN DİHA
gundem-online.net


Evdalê Zeynikê, New York International Independent’de

Bülent Gündüz’ün yönetmenliğini yaptığı, dengbêjler piri Evdalê Zeynikê’nin yaşamını anlatan belgesel film, Srilanka’da önemli bir ödül aldı.
Bundan dolayı dünyanın en önemli festivali sayılan New York Uluslararası Bağımsız Film Festivali’ne davet edildi. Festival komitesi belgeseli överek, belgesel için özel bir gala yapacaklarını duyurdu.

Dünyada sinema ve filmle uğraşan her kesin katılmak istediği New York International Independet Festivali, ilk kez konusu bir Kürt ozanı olan bir Kürt filmine ev sahipliği yapacak.

ANF’de yer alan habere göre, Hollywood yıldızlarının boy gösterdiği ve 22 – 29 Temmuz tarihleri arasında düzenlenecek olan New York Uluslararası Bağımsız Film Festivali’nde sözlü edebiyat alanından ötürü Evdalê Zeynikê filminin düzenleme komitesi tarafından çok önemsendiği belirtildi. Filmin gösterimi için 28 Temmuz’da özel bir galanın yapılacağı belirtildi.

Filmin yönetmeni Bülent Gündüz, Buddhist Film Festivali’nde aldığı ödülün, yaşamının en anlamlı anı olduğunu belirterek, “Yaşamını doğa, insanlık ve klamlarla yoğurmuş Evdalê Zeynikê, Buddhist Film Festivali’nde, kültürler arası diyalog elçisi olarak karşılandı” diye konuştu.

Fransa ve Türkiye’de de gösterilecek
Kürtçe olarak çekilen belgesel film, Türkiye’de “Evdal im Ez, Evdalê Zeynikê” adıyla, Fransa’da da “Evdalê Zeynikê” adı ile gösterilecek.

AKnews
22 Temmuz 2010
haberdiyarbakir.com

 

Paris’ten Evdalê Zeynikê geçti

Yönetmen arkadaşım Bülent Gündüz’ün Evdalê Zeynikê filminin galasına katılmak üzere
Sevgili Delil Dilanar’la birlikte Köln’den Paris’e doğru yola çıktık.

Dengbejlerin şahı, sözcüklerin üstadı, Gule’nin hayat arkadaşı , yaralı turnaların yoldaşı , güler yüzlü, tatlı sözlü Evdalê Zeynikê nihayet görücüye çıkıyordu.
İkimiz de heyecanlıydık.
Zira, hem epeydir yolunu gözlediğimiz Evdalê ağırlayacak, onu özlemlerle dolup taşan sürgün yüreklerimize bastıracak hem de bir yıldır sürekli koşturup duran Sevgili Bülent‘in mutluluğunu paylaşacaktık.
Hava soğuk, yol uzundu ancak heyecandan içimiz içimize de sığmıyordu.
Kaldı ki filmin müziklerini Delil yapmıştı. Ben de –karınca kadarınca- destek olmaya çalışmıştım.
Gala Paris’in ünlü Champs Elysées (Şanzelize)caddesine bitişik Club de l’Etoil de yapıldı.
Paris’te yaşayan ünlü-ünsüz birçok Kürdün yanı sıra çeşitli meslek gruplarından çok sayıda Fransız’ın da katıldığı galanın açılışını yönetmen Bülent Gündüz yaptı.
Fransız konukları için önce kısaca‚ dengbej’in tanımını yapan Gündüz, ardından filminde Zahıro yê Muşê, Xeniyê Qereyazîyê, Apê Bekır , Maruf, Gazin ve Şemdin gibi günümüzün ünlü dengbejlerini biraraya getirdiği bilgisini aktardı.
Gündüz konuşmasını ‘kendinizi Evdalê Zeynikê’nin yaşadığı dönemde hissedeceksiniz’ sözleriyle tamamladı.
Tam da öyle oldu…
Filmle birlikte biz de yüz elli yıl kadar öncesinin Serhad Bölgesi’ne; Erzurum ili Karayazı ilçesi Qanciya köyüne doğru yola çıktık.
Film Evdal’ın kim olduğu sorusuyla başlıyor?
Evdal’ın çalkantılı hayatının anlatıldığı film, bir kız çocuğunun, bir bilge kişiye (Haydar Gündüz) Evdalê Zeynikê’yi kastederek ‚ev keye?‘ diye sormasıyla start alıyor.
30 yaşına gelinceye kadar kendi halinde yaşayan ve herhangi bir özelliğiyle dikkat çekmeyen Evdal’a ne oluyorsa 30 yaşındayken oluyor.
Bir gece garip bir rüya görüyor.
Rüyasında karnının üzerinde değirmen taşı döndüğünü görüyor. Taş durmadan dönüyor ve döndükçe etrafına buğday saçıyor.
Evdal ertesi sabah rüyasını yorumlaması için köyün imamına gidiyor.
İmam ona, ‘ büyük bir ozan ve dengbej olacaksın, ayrıca etrafa saçılan buğday taneleri kadar da kılam söyleyeceksin ‘diyor.
Evdal’ın öyküsü böyle başlıyor.
Evdal yatağından doğruluyor ve elini kulağına götürüp söylemeye başlıyor.
Sonra da elinde asası sırtında abası, eza ve cefasıyla köy köy, kasaba kasaba dolaşıyor.
Dolaşıyor ve hüzünlü avazını gittiği her yere; herkese ulaştırıyor. Sözcüklerin ustası hiç susmuyor, söylüyor da söylüyor.
Kılamlarında sürekli olarak dağlara, taşlara, ağaçlara, kuşlara, akan sulara seslenen, doğadan, insandan ve hayvandan esinlenen Evdal’ın mucizevi bir sesi vardır.
Sesi gizemlidir, ahenklidir ve içtendir. Bu yüzden etkilidir.
Evdal sesine sonsuz güvenmektedir.

Gittiği her yerde rakibini ses düellosuna davet etmektedir. Önüne çıkan her dengbeji de kısa sürede altetme başarısı göstermektedir.
Bülen‘tin filmi hüzünlü bir yol hikayesidir aslında. Önce Serhad bölgesi, ardından Acem ülkesi derken Evdal‘ın uzun sanat yürüyüşünde başına gelendir.
Gule’sine söz yetiştirmesinin, Şex Sılo’yla ses döğüştürmesinin, Sürmeli Memed Paşa’ya ölünceye kadar vefa göstermesinin hikayesidir,
Filmi burada anlatmayacağım, en iyisi yakında seyircinin huzuruna çıkacak olan Evdalê Zeynikê’yi izlemenizdir.
Ben beğendim. Bülent iyi iş çıkarmış.
Evdal’ın çalkantılı hayat hikayesinin yanısıra mey ustası Egidê Cımo’nun sistemlerinden, bir de Vanlı hemşerim Gazin adındaki bayan dengbejin sesinden ve yüzündeki hüzün gölgesinden çok etkilendim.
Övünmek gibi olmasın ama Van insanı bir başka oluyor. Ve, galiba hüzün en çok Vanlı’ya yakışıyor.
Neyse, doğrusu sevgili arkadaşım Bülent bütün zorluklarına rağmen iyi bir çıkarmış. Evdal’ın mirasını başarıyla bugüne taşımış.
Eksikler yok mu? Var elbette. Ancak önemli olan bu sorumluluğu yüklenmek, Evdal’ı yattığı derin sessizliğin içinden çekip çıkarmak ve günümüze taşımaktı.
Bülent bunu başarmış..
İyi bir ekiple de çalışmış.
Görüntü çekimlerini Adana Atın Koza Film Festivalinde en iyi görüntü yönetmeni ödülüne layık görülen Bahoz (Fırtına) filminin görüntü yönetmeni Ercan Özkan yapmış.
Çekimler Serhad’dan Brüksel’e uzanan geniş bir alana yayılmış.
Filmin müziğini ise dediğim gibi ünlü sanatçımız Sevgili Delil Dilanar yapmış.
Evet, Evdalê Zeynikê‘nin yüz yıllardır Sipane Xelat’enin doruklarında yankılanan sesi bundan böyle sinema solanlarında yankılanacak…
Onun gizemli sesi gittiği her şehirde sizi bekliyor olacak…

28.01.10
[email protected]
Günay Aslan
aktuelbakis.org

 

International Buddhist Film Festival, Sri Lanka, Best Documantary Foreign.
Uluslararası Buddhist Film Festival, Sri Lanka, En İyi Yabancı Belgesel Film Ödülü. 2010

International Film Festival, Ireland, Best Documentary.
İrlanda Uluslararası Film Festivali, En İyi Belgesel Film Ödülü. 2010

New York International Independent Film and Video Festival, 
Audience Awards (International)
Best Director Awards (International)

New York Independent Film ve Video Festivali, Uluslararası Bölüm, Halk Özel Ödülü. 2010
New York Independent Film ve Video Festivali, Uluslararası Bölüm, En İyi Yönetmen. 2010

Roma 3. Heviya Azadiye Kürt Sinema Festivali, Gösterim. 2010
Diyarbakır Belgesel Film Günleri, Yarışma Dışı Gösterim Bölümü. 2011
2. Yılmaz Güney Film Festivali, Belgesel Film Kategorisi, Halk Özel Ödülü. 2011

İtalya Caglari Babel Film Festivali Resmi Seçkisi (azınlık dillerini temsilen)
Roma Kürt Film Festivali
Köln Film Festivali
Paris Kürt Film Festivali
International Film Festival of Mind, Body, Spirit & Ecology
International Youth Film Festival
Swansea Bay Film Festival

Reklam

ŞIROVE BIKE

Ji kerema xwe re şîrove bike!
Ji kerema xwe navê xwe binivîse