Kakşar Oremar: Folklor ya da bir halkın yaşam öyküsü

0
96
REKLAM    

Folklor kelimesi, Folk (millet, halk) + Lore (bilgi) sözcüklerinin birleşiminden oluşan İngilizce Folklore kelimesinden geliyor. Geniş anlamda folklor, halkın, insanlığın binlerce yıl önceden toplumları için elde ettiği maddi ve manevi bilgi birikimin yansımasıdır. Kimse bu kazanımların kimlere ait olduğunu bilemez, çünkü herkese aittir, her kesimin malı ve mülküdür.

 

 

Folklorun kimliği genellikle destan, beyit, halk oyunları, efsane, dans, müzik, hikaye, anlatım, sözlü edebiyat ya da toplumsal düşünce ve hafıza, toplumun örf ve adetleriyle tanıtılabilir veya tanımlanabilir.  Her milletin folkloru iki temel öğe ile açıklanabilir;
Bir milletin kendi ülkesi veya bilinen coğrafyasındaki öykü, hikaye ve masalları.
Bir halkın etnik kimliğini tanıtan yaşam öyküsü ve biyografisi. Hatta o halk bağımsız bir ülkeye sahip değilse bile folklor yine de bu halkın tarihini, manevi ve ruhsal özelliklerini bize açıklayabiliyor. 

Folklorun içeriği 
Folklor içerik bakımından çok zengin ve içeriğinde birçok önemli şeyleri barındıran bir olgudur. Folklor öyle bir hazine veya bin yılların getirdiği bir definedir ki, zenginliği okyanusların derinliğinden daha derindir. Ya da daha sade bir dille diyebiliriz ki; folklor bir halkın tüm örf, adet, tarih,  edebiyat ve toplumsal özelliklerinin bileşkesidir. İnsan açık bir şekilde birçok bilgiyi folklorun içinde bulabilir. Eğer bir halkın folkloru üzerinde iyi bir araştırma yapılırsa, o zaman o toplumun halkının ruhsal durumunu, mükemmeliyetini ve hafıza ve düşünce değişimini daha net görebiliriz. 
Yüzyılların tecrübe ve nasihatleri bir kuşaktan diğerine olağanüstü bir şekilde ulaşarak halka maledilmiştir. Folklor, anne/baba ve nenelerimizden/dedelerimizden bizlere miras kalan ve kıymeti iyi bilinmesi gereken, her şeyden önemli en değerli varlığımızdır. 

Kürdistan’da folklor
Ülkemiz Kürdistan’da folklor o kadar zengindir ki, bu zenginliği dibi olmayan bir okyanusa benzetebiliriz. Mücevher dolu bir okyanus… Ülkemizin her bölgesi kendine has özellikleri bulunan bir folklara sahiptir. Ancak bu bölgeler arasında çok da büyük farkların olduğu da söylenemez. Çünkü tüm bölgeler aynı temeller üzerine kuruludur. Bu zengin ve bin yılların folklorunun toplamı Kürdistan kültürünü oluşturuyor. Şunu da söyleyebiliriz ki, Kürdistan’da ulusal ve siyasi mücadele ve serhildanlar sürecinde folklor, Kürtlerin hem birliğini oluşturma, hem de kimliğini muhafaza etme konusunda birinci dereceden rol oynamıştır. 
Bugün de böylesi önemli bir hususu ekimizin bu sayısına konu etmemiz, önemli bir adım ve değerli bir çalışmadır. Neden? Çünkü folklorun tanınması ve tanıtılması halkta ruhsal ve siyasal birlikteliği sağlamaktadır. Teknoloji o kadar geniş bir alana yayılmıştır ki, artık sınırları tanımaz hale gelmiştir. Böylesi teknik gelişim ve global değişim gösteren bir dünyada folklorik unsurların özelliğini kaybetmesi tehlikesi her zaman vardır. 
Şüphesiz böylesi sınırsız bir kültürün tanıtılması, yeni nesil ve gelecek neslin ulusal kimliğini bulmasında büyük önem taşımaktadır. Yeni nesil, Kürt halkının devletsiz bir halk olarak bugüne gelişinde hangi yol ve tarihsel süreçlerden geçtiğini daha iyi görmüş ve tanımış olacaklardır. Elbette bu durum ulusal birliğin daha da güçlü bir şekilde sağlanmasına olanak tanıyacaktır. 

Doğu Kürdistan ve folklor
Kürtler, İran devlet sınırları içerisinde birçok bölgeye yayılmış durumdalar. Ancak daha çok Urmiye, Sine, Kirmaşan, Îlam ve Loristan bölgelerinde yaşayanlar, devletsiz bir toplum olarak ulusal özelliklerini korumuşlardır. Bu arada 300 yıldır Kürdistan’dan uzak olmalarına rağmen halen dillerini ve folklorlarını en üst seviyede korumuş olan ve kültürlerini tüm ahengiyle yaşayan Horasan Kürtlerini de unutmamak gerekiyor. Hemedan ve Zencanê vilayetlerinde yaşayan Kürtler de eski örf ve adetlerini koruma noktasında zengin bir folklora sahiptirler. 
Doğu Kürdistan Kürtlerinin diğer parçalardaki Kürtlerden farklı folklorik özellikleri vardır. Urmiye, Mako, Selmas ve Xoy Kürtlerinin folkloru daha çok Colemêrg (Hakkari), Wan (Van), Bazîd (Doğubeyazıt) ve Gilîdax (Ağrı) bölgeleriyle benzerlik göstermektedir. Mukriyan (Şino, Mehabad, Bokan, Miyanduab, Serdeşt, Neqede, Xanê vb.) bölgesi folkloru da daha çok Rewnadiz, Silêmanî (Süleymaniye), Kerkûk ve Hewlêr bölgeleriyle benzeşmektedir. Öte yandan Erdelan Bölgesi ve bölgenin merkezi konumundaki Sine tarafına gittiğimizde bu bölgenin de Halepçe ve Silêmanî (Süleymaniye) ile ortak folklorik noktalarının çok olduğunu görüyoruz. Kirmaşan, Îlam ve Loristan bölgelerinin folklorik tadı ise Xaneqîn ve Mendelî bölgelerine yakınlık arz ediyor. Tabii bu bölgelerin şiveleri de birbirine benzerlik gösteriyor. 

Horasan Kürtlerinin folkloru
İran devletinin zulüm ve baskıları nedeniyle Horasan Kürtlerinin folklorik durumu hakkında yeterince bilgi bulunmamakla birlikte, araştırmacı Kelimullah Tewehudî, kitaplarında bu yörenin Kürtlerinin halen folklorik özelliklerini koruduğunu göstermektedir. Burada halkın folklorik özelliklerini ve kimliğini korumada en büyük pay kadınlara ait. Çünkü Kürt kadınları Qoçan, Şêrwan, Bêcnurd, Kelat ve diğer bölgelerdeki köylerde halen Kürt kıyafetleri giyiyor ve başlarını püsküllü kefilerle süslüyorlar. Ben sadece bir kez Horasan Kürtlerinin yaşadığı bölgelere gittim ve bu sürede onlar hakkında detaylı bilgiler elde etme şansı yakalayamadım. Ancak önemli olan husus şu ki, insan onların arasında kendini Kürdistan’da hissediyor ve Kürt coğrafyası insanın gözünün önüne geliyor. Orada insanın gözüne ilk çarpan şey, geleneksel renkli yaşamlarıdır. Sanki tarih yüzyıllarca geriye gidiyor ve başka bir tarihsel sürece adım atıyorsunuz. Bu görüntü, Horasan Kürtlerinin düğün ve eğlencelerinde daha da barizdir. Endüstriyel ürün ve modern teknoloji burada çok az etkisini göstermiş. Bu nedenle yaşam cennetimsi tadını, doğal devinimini ve geçmiş tarihi sürecini kaybetmiş değil. Hatta oranın su ve havasının kokusu, tadı da bir başkadır. 

Üç önemli nokta
Doğu Kürtlerinin folklorunda 3 nokta ön plana çıkmaktadır;
1- Yüzlerce biçimi olan düğün ve halay;  her bölge, kasaba, hatta köy değişik halay, oyun havaları ve eğlence kültürüne sahiptir. 
2- Kürt müziği; Sasaniler döneminden günümüze Fars müziğinden ayrı bir kimliğe sahiptir. Müziğin bu zenginliği özellikle Kirmaşan ve Sine bölgelerinde bariz göze çarpmaktadır. Kirmaşan’da yüzyıllardır tambur çalgısı halkın yaşamı içerisinde bir gereklilik olarak var olmuştur ve manevi bir değere sahiptir. Kirmanşan’daki asilzade aileler geçmişten bu yana çocuklarını, tambur çalmakta uzman öğretmen ve sanatçıların yanına vererek eğitim görmelerini sağlarlar. 
3- Edebiyat; özellikle sözlü ve şifahi olanı epey zengindir. Ancak, bugüne kadar yazılı Kürt edebiyat tarihi üzerine akademik bir araştırma yapılmadığı için bu tarihin hangi dönemde temellerinin atıldığını bilmemekteyiz. Hikaye, temsil, öykü ve halk stranları Doğu Kürdistan Kürtlerinin sözlü edebiyatında önemli ve büyük bir yer tutmaktadır. Ünlü Yazar Elî Eşref Derwêşiyan, yaşamını sürdürdüğü Kirmanşan bölgesinde bu sözlü edebiyat temeli üzerine bugüne kadar çok sayıda hikaye ve dil üzerine paha biçilmez araştırmalar yapmış ve bunlardan bazılarını yayınlamıştır. 

Folklorda stran
Folklorumuzun zenginliğinin bir yanı Kürtçe stranlarda görülüyor ve duyuluyor. Yani Kürtçe stranlarda da kökenli isim ve sözcükler bulabiliriz. Bana göre, Kürt dilini iyi öğrenmek isteyen biri ya da sanat alanında başarıyla ilerlemek isteyen biri, öncelikle halk stranlarını veya folklorik eserleri dinlemelidir. Kürtçe sözcük ve cümlelerin güzelliği bu stranların yüreğinde gizlidir. Bu stranlar olmasaydı Kürdistan’da Kürt folkloru bu kadar zengin olamazdı. 
Dikkat çeken nokta şu ki, Kirmanc bölgesinde stran, halay, söylence ve genel olarak folklorik özellikler Doğu Kürdistan’ın diğer bölgelerine göre daha zengin ve geniş çaplıdır. Bana göre bunun nedeni de, Kirmanclar arasında kadının toplumsal çalışma ve sanat çalışmalarının içerisinde daha aktif yer almasıdır. Dahası iş ve çalışmalar içerisinde önemli rol oynamalarından kaynaklanmaktadır. Tabii bu özellik de geçmiş bir tarihe sahiptir ve günümüzde bu ölçü çok kalmamıştır. Ya da diyebiliriz, bu ölçüler bölge bölge değişkenlik göstermektedir. 
İran ve Doğu Kürdistan bölgesi kentlerindeki müzelere bakıldığında Kürt folklorunun zenginliğine ilişkin bulgular daha net olarak görülebilir. Müzik enstrümanlarından tutalım döşeme (qalîçe, cacim, berrik), ulusal ve tarihi kıyafetler (fîstan, kiras, poşî, kofî, gore, derpê…), yiyecekler için kullanılan kapkacakların şekli ve rengi (kaşık, tencere, tepsi, kevgir),  toprağı işlemek için kullanılan aletler (çift, cencir, keser, kürek vb.) bu müzelerde görülebilir. 

Folklorik destanlar 
Büyük filozof Ehmedê Xanî’nin eseri Mem û Zîn’de, Memê Alan destanından aldığı, Kürt folklorunun bir beytini kullanmıştır. Bu destan, Ehmedê Xanî’nin doğumundan yüzyıllar önce Botan bölgesinde vardı. Şimdi şöyle bir soru soralım; acaba Botan’da yaşamamış olan Ehmedê Xanî, nasıl oluyor da Memê Alan’dan aldığı beyti Mem û Zîn’de kullanmış ve bu eseri yazılı tarihimizin ölümsüz eserleri arasına kazandırmıştır? Memê Alan destanı, onun yaşadığı bölgede de var olmalı ki, bundan faydalanabilsin. Bu arada Memê Alan destanı veya Mem û Zîn hikayesini, Doğu Kürdistan’nın Mûkriyan bölgesinde de dengbêjler günlerce söylenmiştir;

Mîr Mem Delê:
Yaye Zîn, emrekem! çî dîkey lê nazanim, 
pêy nakem buxtane
Mîr Mem delê: Xatûnê çaw bengiye!
Beşqî ew Xulayey le jor serî ye
eger eto pêm nelêy nêw w 
nîşaney koşk û pencerey to de şarî Cizîrê da çiye
Yaye Zîn delê:
Mîr Mem, koşkî min bilinde ser le şaxî awî spî 
le hewzî Kewserê dê helderijête ser berdî mermer 
pexş û perîşan debê le nêw çirwa baxî
şên û şalû û şimqar le wê da bûn yaxî… [1]

Bunun yanında kaynağını Urmiye bölgesindeki siyasi bir olaydan alan Dim-dim destanı da kuzey, güney ve batı Kürdistan’da bilinen ve söylenen bir destandır. Hatta bu destan Kafkas Kürtleri arasında bile vardır. Ünlü yazar Erebê Şemo, romanının isim ve içeriğini yine Dim-dim destanından almıştır. 
Dim-dim destanı Urmiye ve Mukriyan bölgelerinde dengbêjler tarafından söylenen bir destandır. Her ne kadar içerik aynı da olsa Kürtçe’nin Kurmancî ve Soranî lehçeleriyle ayrı ayrı söylenmektedir. Devrimci bir destan olan Dim-dim destanı, Behdînan bölgesinde ise farklı bir şekilde söylenmektedir. 
Dim-dim, birçok yönü halen bilinmeyen trajik bir olaydır. Bu destanda halen birçok Kürt kahraman ve ileri gelenlerin isimleri muhafaza edilmiştir. Bunun yanı sıra Emîr Xanê Lepzêrîn’in Sefavi devletine karşı neden başkaldırdığını bizlere anlatabilecek ve araştırmalara katkı sunabilecek önemli bir tarihi kaynaktır. 
Dim-dim destanının Mukriyanî şivesinden kısa bir örnek:

“Dim-dim berdî le nezarê
lêyan da topî Hewşarî
hewt şew û rojan awir barî
xeber çû le bo Hewşarî

dim-dim berdî le berdî
lêyden be topî neberdî
ta rojî merdî û namerdî…”

Bu iki örnekle amacım, Kürdistan’daki birçok yerin ve bölgenin folklorunun birbirine benzediğini göstermek. 

Kürtçe destan ve Doğu Kürdistan folkloru
Doğu Kürdistan Kürtlerinde destan önemli bir yere sahiptir. Yazılı romanlar içerik ve temasını acı ve gözyaşı, sevgi ve aşk, yaşanmış öyküler ve anlatımlar ile halkın yaşamından almıştır. 
Bu destanlara örnek olarak şunlar gösterilebilir; 
Dim-dim, Mem û Zîn, Kerr û Kulik, Genc Xelîl, Derwêşê Evdî, Nasir û Malmal, Las û Xezal, Şêx Ferx û Xatûn Estî, Biraymok, Qoç Osman, Xezêm (Xizêm), Şêxê Senaan, Mehmel û Birayîmî Deştiyan, Cûlendî, şûr Mehmûd û Merzîngan, Kake Mîr û Kake Şêx, Qer û Gulezer, Baram û Gulendam, Zembîlfiroş, Bapîr Axay Mengor bBbî Hemzaxa, Ebdulrehman Paşay Bebe, Elî Aşiq ve Horasan Kürtleri arasında da var olan adını sayamayacağım pek çok destan.[2]
Kürt folklorunun zenginliği komşu halklara göre daha fazladır. Son olarak şunu söyleyebilirim ki, folklor üzerine yazı yazmak da tıpkı barındırdığı zenginlik gibi, uzun soluklu ve iyi bir araştırma gerektiriyor. Bu yazımda sadece birkaç önemli noktaya işaret etmeye çalıştım. 

[1] Tuhfey Muzeferiye. Komkirina Oskarman, 
pêşekî w saxkirdinwe w hênane ser rênusî Kurdî: Hêmin Mukriyanî
[2] Burada yazdığım bazı destan isimlerini Gencîney beytî Kurdî/ Sercemî berhemekanî Qadi Fetahî Qazî ve Komkirina Oskarman 
(Tuhfey Muzeferiye) eserlerinden aldım.

Reklam

ŞIROVE BIKE

Ji kerema xwe re şîrove bike!
Ji kerema xwe navê xwe binivîse